Главная страница

презентация. 11 лекция. 11 дріс Таырыбы Липидтер, жіктелуі (арапайым жне крделі липидтер), ызметі, май ышылдары


Скачать 0.5 Mb.
Название11 дріс Таырыбы Липидтер, жіктелуі (арапайым жне крделі липидтер), ызметі, май ышылдары
Анкорпрезентация
Дата06.04.2021
Размер0.5 Mb.
Формат файлаppt
Имя файла11 лекция.ppt
ТипДокументы
#191869

С этим файлом связано 1 файл(ов). Среди них: Тест ашык сабак.doc.
Показать все связанные файлы
Подборка по базе: Саяси жүйелердің жіктелуі Саяси жүйелердің жіктелуі жөнінде ғалы, Амалдық жүйе. Оның жіктелуі орынбасаров.docx, Жүйке жүйесі ауруларының жіктелуі.docx, Бақыт Л. Алкалоидтар. Химиялық жіктелуі..pptx, Табиғи өрттер, олардың жіктелуі.pptx

№11 дәріс
Тақырыбы: Липидтер, жіктелуі (қарапайым және күрделі липидтер), қызметі, май қышқылдары”
Дәріскер: Қабденова Айнұр Төлеуханқызы

Дәрістің мақсаты:


Липидтер, құрылысы, жіктелуі, қасиеттері, биологиялық қызметі және маңызды май қышқылдары туралы жалпы түсінік беру.


Негізі терминдер:


ЛИПИДТЕР, ҚАРАПАЙЫМ ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ ЛИПИДТЕР: БЕЙТАРАП МАЙЛАР, БАЛАУЫЗДАР, ФОСФОЛИПИДТЕР, СФИНГОЛИПИДТЕР, ГЛИКОЛИПИДТЕР, АЛКИЛАЦИЛАТТАР, ТРИАЦИЛГЛИЦЕРОЛДАР, ФОСФОГЛИЦЕРИДТЕР (ГЛИЦЕРОФОСФОЛИПИДТЕР), СФИНГОМИЛЕИНДЕР, ЦЕРАМИДТЕР, ЦЕРЕБРОЗИДТЕР, ГАНГЛИОЗИДТЕР, МАЙ ҚЫШҚЫЛДАРЫ: МАЙ, КАПРОН, КАПРИЛ, КАПРИН, ЛАУРИН, МИРИСТИН, ПАЛЬМИТИН, СТЕАРИН, АРАХИН ЖӘНЕ ОЛЕИН, ЭЛАИДИН, ЛИНОЛ, ЛИНОЛЕН, АРАХИДОН ҚЫШҚЫЛДАРЫ.

Дәрістің жоспары:


1. Липидтердің құрылысы.
2. Май қышқылдары – липидтердің құрылымдық компоненті:
2.1. Маңызды қаныққан май қышқылдары.
2.2. Маңызды қанықпаған май қышқылдары.
3. Липипдтердің жіктелуі:
3.1 Қарапайым липидтер және жеке өкілдері.
3.2. Күрделі липидтер және жеке өкілдері.
4. Липидтердің физикалық және химиялық қасиеттері.
5. Липидтердің биологиялық маңызы.

Липидтердің құрылысы


Липидтер дегеніміз - табиғи заттар тобы. Олар іс жүзінде суда ерімейді, бірақ полярсыз еріткіштерде (хлороформ, эфир, ыстық этанол, т.б.) ериді. Белоктармен, көмірсулармен қатар липидтер де мал, адам және өсімдіктердің барлық ұлпалар клеткаларының құрамына кіреді. Липид гректің lipos - май деген сөзінен шыққан.
Липидтер деп өсімдік және жануар текті майлар немесе майға ұқсас заттарды атайды. Оларды: қарапайым липидтер – майлар және күрделі липидтер – майға ұқсас заттар деп бөледі.
Липидтерді сілті қатысында гидролизденіп, май қышқылдарының тұздарын (сабын) түзу қасиетіне қарай сабынданатын және сабынданбайтын липидтер деп те бөлінеді.

Май қышқылдары – липидтердің құрылымдық компоненті


Гидролиздеген кезде липид (май) глицеролға және май қышқылдарына жіктеледі. Май қышқылдары дегеніміз - карбон қышқылдары.
Қаныққан май қышқылдарының молекула құрамында көміртегінің 4-24 атомдары болады және олар түзу тізбекке орналасады. Табиғи майларда көміртегі атомдары жұп болады. Май қышқылдары құрамындағы көміртегін нөмірлеу карбоксил тобы тұрған атомнан басталады. Кейде көміртегі атомдары грек алфавиті әріптерімен де белгіленеді. Мұндай жағдайда карбоксил топқа ең жақын орналасқан көміртегі атомы α-әрпімен белгіленеді, мысалы:
6 5 4 3 2 1
СН3  СН2  СН2  СН2 СН2  СООН
    
Молекуласында бір, екі, үш және одан да көп қос байланыстары бар қанықпаған май қышқылдарындағы қос байныстың орны  белгісімен көрсетіледі де, оның шекесіне нөмірлі индекс қойылады. Мысалы, 9 деген белгі мынаны білдіреді. Карбоксильдік топтан есептегенде 9 көміртегі атомынан кейін қос байланыс орналасады, яғни қос байланыс молекуладағы 9- және 10 көміртегі атомдарының арасында орналасады. Қышқыл молекуласындағы қос байланыстарды әрқашанда бір метилен тобы (-СН2) бөліп тұрады.
Мұнда да қос байланысты қосылыстар үшін цис-изомерия және транс-изомерия тән, олар  белгісінің алдына қойылады. Мысалы, цис-9 немесе транс-9. Табиғи майларда әрқашанда цис-конфигурациялы қанықпаған қышқылдар кездеседі. Молекула құрамында екі немесе одан да көп қос байланысы бар қанықпаған май қышқылдары полиқанықпаған қышқылдар деп аталады.

Маңызды қаныққан май қышқылдары


Тривиалдық атауы
(С атомдарының және қос
байланыстың саны)


Жүйелік атауы


Формуласы


Май қышқылы (С4:0)


Бутан қышқылы


СН3−(СН2)2-СООН


Капрон қышқылы (С6:0)


Гексан қышқылы


СН3−(СН2)4-СООН


Каприл қышқылы (С8:0)


Октан қышқылы


СН3−(СН2)6-СООН


Каприн қышқылы (С10:0)


Декан қышқылы


СН3−(СН2)8-СООН


Лаурин қышқылы (С12:0)


Додекан қышқылы


СН3−(СН2)10-СООН


Миристин қышқылы (С14:0)


Тетрадекан қышқылы


СН3−(СН2)12-СООН


Пальмитин қышқылы (С16:0)


Гексадекан қышқылы


СН3−(СН2)14-СООН


Стеарин қышқылы (С18:0)


Октадекан қышқылы


СН3−(СН2)16-СООН


Арахин қышқылы (С20:0)


Эйкозан қышқылы


СН3−(СН2)18-СООН


Беген қышқылы (С22:0)


Докозан қышқылы


СН3−(СН2)20-СООН


Лигноцерин қышқылы (С24:0)


Тетракозан қышқылы


СН3−(СН2)22-СООН

Маңызды қанықпаған май қышқылдары


Тривиалдық атауы
(С атомдарының және қос
байланыстың саны)


Жүйелік атауы


Формуласы


Пальмитоолеин қышқылы (С16:1)


цис- 9-гексадекен қышқылы


СН3−(СН2)5-СН=СН−(СН2)7-СООН


Олеин қышқылы (С18:1)


цис- 9-октадекен қышқылы


СН3−(СН2)7-СН=СН−(СН2)7-СООН


Вакцен қышқылы (С18:1)


транс- 11-октадекен қышқылы


СН3−(СН)5-СН=СН−(СН2)9-СООН


Линол қышқылы (С18:2)


цис-цис- 9,12-октадекадиен қышқылы


СН3−(СН2)4− (СН=СН−(СН2)2−(СН2)6−СООН


Линолен қышқылы (С18:3)


тұтас цис-9,12,15-октадекатриен қышқылы


СН3−СН2−(СН=СНСН2)3−(СН2)6−СООН


Арахидон қышқылы (С20:4)


тұтас цис-5,8,11,14-эйкозатетраен қышқылы


СН3−(СН2)4−(СН=СНСН2)4−(СН2)6−СООН


Клупанодан қышқылы (С22:5)


тұтас цис-7,10,13,16,19- докозапентаен қышқылы


СН3−СН2−(СН=СНСН2)5−(СН2)4−СООН

Липипдтердің жіктелуі


Липидтер


Қарапайым липипдтер


Күрделі липипдтер


Балауыздар


Майлар


Алкил-ацилаттар


Үшацилглицерид-тер


Фосфолипид-тер


Сфинголипид-тер


Гликолипид-тер


Фосфоглицерид-тер


Сфинголипид-тер


Церамид-
тер


Глюкоцереброзид-
тер


Ганглиозид-
тер


Цереброзид
тер


Галактоцереброзид-
тер


Фосфатидтер


Плазмалогендер


Холинфосфатидтер


Серинфосфатидтер


Этаноламинфосфатидтер

Қарапайым липидтер және жеке өкілдері


Қарапайым липидтерге май қышқылдары мен спиирттердің күрделі эфирлері жатады. Бұл топты үшацилглицеролдар мен балауыздар құрайды.
Табиғи майлар үшацилглицеролдар қоспасынан тұрады. Үшацилглицерол – бұл үш атомды спирт глицерол мен май қышқылының үш молекуласынан құралған күрделі эфир.
СН2−ОН СН2−СОО−R
│ │
СН −ОН + 3R−СООН → СН −СОО−R + Н2О
│ май қышқылы │
СН2−ОН СН2−СОО−R
глицерол үшглицерид (үшацилглицеролдар)
Балауыздар дегеніміз жоғары молекулалы май қышқылдары мен спирттердің күрделі эфирлері. Олар адамдар мен жануарлар организмінің жіне өсімдіктердің құрғаудан (сусызданудан) сақтайды.

Күрделі липидтер және жеке өкілдері


Күрделі липидтерге – фосфолипидтер, сфинголипидтер және гликолипидтер жатады.
Барлық фосфолипидтер түзілетін аралық алғы зат болып фосфатид қышқылы есептеледі. Ол 1,2-диацилглицерол, үшінші гидроксил тобы фосфор қышқылымен этерленген.
Табиғи фосфолипидтерде С16-22 көмірсутек атомдары бар қаныққан және қанықпаған май қышқылдары болады. Бірақта көбінесе С16-С18 май қышқылдары кездеседі.
Сфинголипидтердің төрт тобы бар:
1) сфингомиелиндер,
2) цереброзидтер,
3) ганглиозидтер, сфигозин
4) сульфолипидтер.
Соңғы үшеуінің құрамында қант бар, олар гликолипидтер деп аталады. Барлық сфинголипидтердің негізінде сфингозин бар. Сфингозин қанықпаған аминоспирт.
Цереброзидтер - сфинголипидтер ішіндегі ең қарапайымы, церамидтен және қанттың бір қалдығынан (галактозадан немесе глюкозадан) құралады. Құрамында галактоза бар цероброзидтер көп мөлшерде сүтқоректі жануарлардың миында және жүйке ұлпасында кездеседі.

Липидтердің физикалық қасиеттері


Майлардың физикалық және химиялық қасиеттері құрамындағы қышқылдарына байланысты. Мал майы (сиыр майы, сүт майы және басқалар) 40-60% қаныққан май қышқылдарынан (негізінен миристин, пальмитин және стеарин қышқылы), 30-35% моноқанықпаған май қышқылдарынан тұрады. Мал майында полиқанықпаған май қышқылдары аз. Сондықтан мал майы үй температурасында қатып қалады.
Өсімдік майында әдетте қаныққан май қышқылдары аз (10-20%). Қанықпаған қышқылдар көп (80-90%). Қанықпаған қышқылдардың құрамы өсімдік түріне байланысты. Зәйтүн майының 79% олеин қышқылынан; күнбағыс майының 75% линол қышқылынан тұрады. Өсімдік майлары сұйық күйде болады.
Әр түрлі майлардың балқу температурасы мынадай мөлшерде ауытқиды (°С есебімен):
Сиыр сүтінің майы 28-42 Сиыр майы 42-50
Қой сүтінің майы 29-36 Шошқа майы 34-48
Ешкі сүтінің майы 27-39 Кокос майы 20-28
Адам сүтінің майы 32 Пальма майы 27-42

Липидтердің химиялық қасиеттері


Триацилглицеролдар химиялық тұрғыдан бейтарап, инертті келеді. Оларға мынадай реакциялар тән:
1. Гидролиз реакциясы. Бұл реакция әсіресе майларға тән нәрсе. Тірі организмде гидролиз реакциясы катализатор (фермент) әсерімен жүреді, ал организмнен тыс жерде сілті катализатор қызметін атқарады және қыздыру қажет.
2. Гидрогендену реакциясы. Қанықпаған май қышқылының қалдығына сутек атомдарын қосады. Әдетте мұндай реакция сұйық майдан қатты май алу мақсатымен іске асырылады. Маргарин өндірісінде саломас алу үшін қолданылады. Мұндағы катализатор - никель немесе платина.

Липидтердің биологиялық маңызы


Липидтер мынадай биологиялық маңызы бар:
1) липидтер энергия қорының (депосының) негізгі түрі немесе энергия көзі;
2) тірі организм үшін көміртегі атомдарын беруші;
3) липидтер клетка мембранасының құрылымдық және рецепторлық бөлігі;
4) липидтер басқа да биологиялық тұрғыдан маңызды органикалық қосылыс-тардың алғы заты бола алады;
5) қорғаныс қызметін атқарады, организмдерді ыстық-суықтан, электр және механикалық әсерлерден (соққыдан, қағылып соғылудан, қатты суықтан) қорғайды;
6) липидтерде көптеген витаминдер ериді және құрамында алмастыруға келмейтін май қышқылдары бар, ондай қышқылдар организмнің қалыпты тіршілігі үшін қажет.

Бақылау сұрақтары:


Липидтер дегеніміз қандай қосылыстар?
Липидтер қалай жіктеледі және жәй (қарапайым) липидтерге қандай қосылыстар жатады?
Күрделі липидтерге қандай қосылыстар жатады?
Липидтердің сабындану реакциясы қандай реакция және практикалық маңызы қандай?
Липидтердің биологиялық және практикалық маңызы қандай?

1. Салханова С.Н. және т.б. Биоорганикалық химия пәнінен оқу әдістемелік кешен, 2011. 2. Сейітқалиев Қ.С. Органикалық химия. – Алматы, 1993. 3. Тюкавкина Н.А., Бауков Ю.А. Биоорганическая химия.- М.: Медицина, 2005.
Әдебиеттер:


Зейін қойып тыңдағандарыңызға рахмет!





написать администратору сайта