Главная страница
Медицина
Экономика
Финансы
Биология
Сельское хозяйство
Ветеринария
Юриспруденция
Право
Языки
Языкознание
Философия
Логика
Этика
Религия
Политология
Социология
История
Информатика
Физика
Вычислительная техника
Математика
Культура
Промышленность
Энергетика
Искусство
Химия
Связь
Электротехника
Автоматика
Геология
Экология
Начальные классы
Доп
Строительство
образование
Механика
Воспитательная работа
Русский язык и литература
Дошкольное образование
Классному руководителю
Другое
Иностранные языки
Физкультура
Казахский язык и лит
География
Технология
Школьному психологу
Логопедия
Директору, завучу
Языки народов РФ
ИЗО, МХК
Музыка
Астрономия
ОБЖ
Обществознание
Социальному педагогу

Стандартизациялау әдістері. Стандартизациялау дістері


Скачать 30.01 Kb.
НазваниеСтандартизациялау дістері
Дата14.04.2019
Размер30.01 Kb.
Формат файлаdocx
Имя файлаСтандартизациялау әдістері.docx.docx
ТипДокументы
#73785

Стандартизациялау әдістері

Мазмұны

  • Стандартизациялаудың әдістері. Стандарттың санаттары

  • Ұйым стандарты

  • Салааралық стандарт


Біздің елімізде дайындалған барлық стандарттарды мынадай категорияларға бөледі: мемлекеттік стандарт (ҚР СТ), мемлекет- аралық стандарт (ГОСТ), халықаралық стандарт (ИСО), өңірлік стандарт (ӨТ), ұйым стандарты (ҰСТ),қоғамдық ұйымдардың ғылыми-техникалық және инженерлік қоғамдар мен басқа бірлестіктердің стандарттары (ҚҰСТ).

Бағыныштылығы мен меншік түріне қарамай барлық мекеме, кәсіпорын, ұйым, министрліктер мен ҚР-ның жергілікті басқару органдары, жеке кәсіппен айналысатын барлық азаматтар үшін тиісті қызмет аясында міндетті түрде қолданылады. Негізінен мемлекеттік стандарттар жаппай ірі көлемде үздіксіз шығарылатын өнімдерге, мемлекеттік аттестациядан өткен бұйымдарға, экспорттық тауарлаға, сондай-ақ өнім сапасын қамтамасыз ету, ғылым мен техника, өндіріс салаларының өзара байланыс, бірлігін нығайтуға қажетті ереже, норма, талаптар қатарлы стандартаудың тиісті объектілеріне әзірленеді. Мысалы, мемлекеттік стандарттау объектілері мыналар болуы мүмкін:

  • Ұйымдастыру - әдістемелік және жалпы техникалық объектілер соның ішінде стандарттау жұмыстарын жүргізетін ұйым, мекемелер, біріккен техникалық тіл, типтік мөлшерлі қатарлар және жалпы қолданыстағы бұйымдардың ( сайман, құрал т.б.) үлгілік құрылымы ақпараттық технологияның бағдарламалық және техникалық құралдары, метрологияның қамтамасыздандыру жұмыстары, заттар мен материалдардың қасиеттері туралы нақты анықтамалық мәліметтер, техникалық- экономикалық ақпараттарды жіктеу және кодтау.

  • Халық шаруашылығының ірі кешендері (көлік, энергия жүйесі, байланыс, қорғаныс, қошаған ортаны қорғау т.б.);

  • Мемлекеттік ғылыми-техникалық және әлеуметтік-экономикалық бағдарламалармен жобалар;

  • Кең қолданыстағы (соның ішінде сала аралық) өнім;

  • Өнім мен технологияның бәсекелестік қабілетін қамтамасыз ететін ғылым мен техника жетістіктері;

  • Өндіріс пен ішкі тұтынушылардың қажеттілігін қамтамасыз ету үшін өндірілетін жәнеде басқа мемлекеттерге шығарылатын өнім.

  • Конструкторлық және техникалық құжатар жүйесі, өндірісті басқару, ұйымдастыру саласының құжаттары т.б.


ҚР-ның мемлекеттік стандарттарын әзірлеу жұмысын мемлекеттік тиісті бағдарлама, жоспар бойынша стандартау жөніндегі техникалық комитеттер атқарады.

Стандартты әзірлеу кезінде Қазақстан Республикасының заңдары, мемлекеттік стандартар, стандарттау жөніндегі басқа да нормативтік құжаттар басшылыққа алынады, сондай-ақ стандарттау жөніндегі халықаралық және аймақтық ұйымдардың құжаттары ескеріледі.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттарына мыналар қамтылады:

  • Өнім, жұмыс, қызмет спасына қойылатын міндетті талаптар. Бұл талаптар адамдардың өмірі, денсаулығы мен үй мүлкінің және қоршаған ортаның қуіпсіздігін қамтамасыз етуі тиіс.

  • Өнімнің сыйымдылығы мен өзара алмасымдылығы жөніндегі міндетті талаптар.

  • Өнім, жұмыс, қызмет сапасына қойылатын талаптарды бақылаудың (өлшеу, сынау, талдау) міндетті тәсілдері. Бұл тәсілдер адам өмірі мен денсауілығы, үй мүлкі, қоршаған ортаның қауіпсіздігі, өнімнің сыйымдылығы мен өзара алмасушылығын қамтамасыз етуі тиіс.

  • Бұйымдардың параметрлік қатары және үлгілік конструкциялары.

  • Өнімнің негізгі тұтынушылық (пайдалану) қасиеті. Өнімді буып-түю, таңбалау, тасымалдау, сақтау және жою талаптары.

  • Өнімді дайындау, өндіру, пайдалану, қызмет көрсету кезінде техникалық бірлікті қамтамасыз ету ережелері.

  • Техникалық құжатты ресімдеу ережесі.

  • Өнім сапасын қамтамасыз ету, барлық қорларды үнемдеу, қорғау және өнімді пайдаланудың жалпы ережесі, терминдер, анықтамалар мен белгілеулер, метрологияның және басқа жалпы техникалық ереже, нормалар.

Мемлекеттік стандарттар төмендегі құрылымдық элемент- терден тұрады: титульдық бет, алғы сөз, мазмұн, кіріспе, стандарт- тың атауы, қолдану саласы, нормативтік сілтемелер, анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар, талаптар, қосымшалар, библио- графиалық мәліметтер.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандартын республиканың стандарттау жөніндегі жоғарғы ұйымы – Техника- лық реттеу және метрология комитеті бекітеді. Бекіткен кезде стандарттық күшіне енетін уақыты көрсетіледі. Күшінде болу мерзімі көрсетілмейді. Бекітілгеннен кейін Мемстандарттың индексі беріледі, номері және бекітілген немесе қайта қаралған жылы көрсетіледі.

Ұйым стандарттары - мемлекеттік стандартты жоқ объектілерге әзірленеді немесе мемлекеттік стандартта көрсетілмеген талаптарды енгізу қажет болған жағдайда әзірленеді. Ұйым стандарттың талаптары мемлекеттік стандарттың міндетті талаптарына қайшы келмеуі тиіс. Ұйым стандартын сол саланың барлық мекеме, кәсіпорындары пайдаланады. Сондай-ақ сол министрлікке қарасты өнім, бұйымдарды өндіретін, пайдаланатын мекеме, кәсіпорындар (бағыныштылығы мен меншік түріне қарамай) қолданады. Салалық стандарттар мемлекеттік стандартауға жатпайтын арнайы салалық өнім, технологиялық жабдық, құрал-саймандарға бекітіледі. Сондай-ақ салалық кәсіпорын, ұйымдардың өндірістік-техникалық іс қызметінің өзара байланысын қамтамасыз ету, өнім сапасының тиімді деңгейіне жету үшін қажетті норма, ережелер мен терминдерді белгілейді.

Ұйым стандарты сол саланың кәсіпорын, мекемелері мен қатар сол өнімді пайдаланатын (тұтынатын) басқа да салалар (тапсырыс берушілер) үшін міндетті болып табылады. Ұйым стандартын сол өнімді өндіруде жетекшілік міндет атқаратын министрлік мекеме кәсіпорын басшылығы бекітеді. Бекітілген соң стандартқа оның индексі, саланың цифрлік коды, стандарттың номері және бекітілген (қайта қаралған) жылының соңғы екі цифрі жазылады.

Ұйымдық стандарттарды Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан заңды және жеке тұлғалар, соның ішінде мемлекеттік басқару органдары, кәсіпорындар мен ұйымдар, концерндер мен қарымқатынастар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, қоғамдық бірлестіктер, ғылыми зерттеу институттары әзірлеп, бекітеді.

Ұйымдық стандарттар объектілеріне осы мекемеде жасалатын және қолданылатын өнім, үрдіс, қызмет жатады, соның ішінде:

- өнімнің құрамдас бөліктері, технологиялық жабдықтар мен құралдар;

- технологиялық үрдістер оған қойылатын талаптар қоршаған орта және адамдардың өмірімен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптары;

- кәсіпорынның өз ішінде көрсетілетін қызметтер;

- өндірісті ұйымдастыру және басқару жұмыстары, соның ішінде экологиялық басқару, өнім сапасын басқару, сәйкестендіру, кодтау және терминология.

Ұйымдық стандарттар Қазақстан Республикасында қолданылатын стандарттар мен техникалық регламенттердің міндетті талаптарына қайшы келмеуі тиіс.

Заңды және жеке тұлғалар егер өнімді өңдеу, өндіру, өткізу жөніндегі келісімдерде фирмалық стандарттарға сілтеме жасалған болса онда осы стандарттарды міндетті түрде ұстанады.

Ұйым стандарты талаптарының республикада қолданылатын техникалық регламенттері мен стандарттардың міндетті талаптарына сәйкестігі және оларды сақтау жауапкершілігі, оларды бекіткен мекемеге жүктеледі.

Халықаралық, аймақтық және шетелдік ұлттық стандарттарын ҚР СТ 1.9 стандартына сәйкес Қазақстан Республикасының мемле- кеттік стандарты ретінде қабылдануына дейін фирмалық стандарт ретінде қолдануға болады.

Ұйымдық стандарттарды басу, қайта басуды, оларды бекіткен мекеме ұйымдастырады.

Әкелінген өнімдерге фирмалық стандарттар әзірленбейді және мемлекеттік тіркеуге жатпайды.

Ұйымдық стандарттарды әзірлеу, келісу, бекіту, тіркеу, қолдану, жаңарту және жою тәртібін мекемелер осы стандарттың талаптарын ескере отырып өз бетімен белгілейді.

Ұйымдық стандарттарды құру. Баяндау, ресімдеу және мазмұндау ҚР СТ 1.5 бойынша жүргізіледі.

Ұйымдық стандарттарды мекеме басшысының бұйрығымен күшіне енеді.

Бұйрықта стандарттың күшіне енген күні, күшінде болатын мерзімі белгіленіп, стандартты қолдануға байланысты ұйымдық-техникалық дайындық шаралары бекітіледі.

Ұйымдық стандарттың күшінде болу мерзімін әзірлеуші мекеме стандартты тіркеу кезінде өзі белгілейді.

Стандарттарды енгізу уақыты тіркеуден ілгері болуға болмайды.

Ұйымдық стандарттар мекемеде белгіленген тәртіп бойынша тіркеледі.

Кесте 1.1 - Ұйымдық стандартты белгілеу тәртібі





Белгілеу мазмұны

Белгілеудегі белгілер саны

Құжат индексі

ҰС

Қазақстан Республикасының қысқартылған атауы

ҚР

Жалпы жіктеуіш бойынша (МКЖЖ! Мекеменің коды немесе кәсіпорының (СТН,8 цифр)

ХХХХХХХ

Мекеменің меншік түрі (ЖСШ, АҚ, 2 немесе 5 цифр)

ХХ немесе ХХХХХ

Реттік тіркеу нөмірі (3 цифр)

ХХХ

Стандарттың бекітілген нөмірі (4 цифр)

ХХХХ



Ұйымдық стандарттардың белгіленуі:

Мысалы:

ҚР ҰС 20098024 ЖШС-011-2004
Кәсіпорын стандарттарын (КСТ) кәсіпорын және бірлестіктер (одақтар, қауымдастықтар, концерндер, акционерлік қоғамдар), салааралық, аймақтық т.с.с. мекемелер өздері жасайтын (өндіретін) немесе өздері ғана қолданатын өнім, процесс, қызмет түрлеріне арнап әзірлеп, шығарады.

Сонымен қатар өндірісті ұйымдастыру және басқару саласындағы нормалар, технологиялық нормалар мен талаптар, үлгілік технологиялық процесстер, кәсіпорын ішінде көрсетілетін қызмет, жабдықтау жұмыстары мен құрал саймандарға т.б. арналып шығарылады. Кәсіпорын стандартын әзірлеу жұмысы сол кәсіпорынның кейбір ерекшеліктеріне байланысты мемлекеттік және салалық стандартты шектеу қажеттілігінен туындауы да мүмкін. Бірақта бұл жағдай мемлекеттік және салалық стандарттарда белгіленген сапа көрсеткіштері мен талаптарды бұзып, төмендетпеуі тиіс.

Егер халықаралық, аймақтық, және басқа елдердің ұлттық стандарттарының талаптары халық шаруашылығының қажеттілігін қамтамасыз ететін болса немесе олардың негізінде әзірленген мемлекеттік және салалық стандарттар жоқ болса, онда оларды халықаралық келісім шарт, немесе тиісті аймақтық, ұлттық ұйымдардың рұхсаты бойынша кәсіпорын (ұйым) стандарты ретінде қолдануға болады. Кәсіпорын стандартын әзірлеу, бекіту жұмыстары (тәртібі) ҚР СТ 1.14- бойынша жүргізіледі.

Кәсіпорын стандартын мекеме жетекшісі бекітеді (мысалы кәсіпорын, бірлестіктің бас инженері). Бекіткеннен кейін стандартқа мына белгілер қойылады: КСТ-ның индексі, кәсіпорын, цех, бөлімше, және стандарттау объектісінің коды және бекіткен немесе қайта қараған жылдың соңғы екі цифрі (мысалы, КСТ 003-17-425-32-98) КСТ-н бекіткенде күшінде болу мерзімі көрсетілмейді, мемлекеттік тіркеуге алынбайды.

Қоғамдық ұйымдардың ғылыми-техникалық және инженерлік қоғамдар мен басқа бірлестіктердің стандарттары (ҚҰСТ) өнім, қызмет, процесстердің жаңа түрлеріне, бақылау, өлшеу, сынау, талдаудыңозық әдістеріне, сондай-ақ өндірісті басқарудың соны технология, принциптеріне әзірленеді. Осы мәселемен айналысатын қоғамдық ұйым, бірлестіктердің мақсаты өз стандарттары арқылы әлемдік ғылыми-техниалық, іргелі және қолданбалы зерттеулердің озық нәтижелерін тарату болып табылады. Бұл санаттың стандарт- тары өндіруге, шаруашылық субъектілеріне ғылым, білімнің әрқилы саласындағы зерттеу жұмыстарының нәтижелерін қарқын- ды түрде пайдалану мүмкіндігін береді, жәнеде алдыңғы қатарлы жетістіктер туралы ақпараттың маңызды бастауы (қайнар көзі) болып табылады. Салалық және кәсіпорын стандартын әзірлеуде бұл стандарттар кәсіпорын, мекеменің өз шешімі бойынша ерікті түрде қолданылады.

Салалық және кәсіпорын стандартары сияқты ҚҰСТ ҚР-ның заңдарына қайшы келмеуі тиіс. Егер олардың мазмұны қауіпсіздікке байланысты болса онда бұл стандартардың жобасын мемлекеттік ұйымдармен келісу қажет.

Халықарылық стандарттары (ИСО) стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым әзірлеп шығарады, оларға ұлттық стандарттар негізделуі тиіс, олар сондай-ақ халықаралық экономикалық қарым қатынаста пайдаланады. КСО-ның негізгі мақсаты - дүние жүзі бойынша стандарттардың дамуына қолайлы жағдай жасау болып табылады. Бұл тауар алмасуды жеңілдетіп, интеллектуальдық, ғылыми-техникалық және экономикалық қызмет саласында жасалатын өзара ынтымақтастықты дамытады.

Бекітілгеннен кейін халықаралық стандартқа атауы, индексі, нөмірі және бекітілген немесе қайта қаралған жылы жазылады (мысалы ИСО 9001)

Қазақстан Республикасында халықаралық стандарты қосымшасыз, өзгеріссіз қолдану немесе осы елдің өз ерекшелігіне сәйкес тиісті толықтырулар енгізу арқылы қолдану ұйғарылған.

Салааралық стандарттау

Өнім сапасын қамтамасыз ету стандарты

Бұл бағыттың стандарттарын төмендегі топтарға жіктеуге болады:

  1. Өндірісті техникалық дайындау стандарты;

  2. Пайдалану кезеңіндегі сапаны қамтамасыз ету стандарты;

  3. Сапа жүйелерінің стандарттары;

  4. Өнімнің жеке қасиеттеріне қойылатын талаптарды анықтаушы стандарттар;

  5. Сертификаттау жүйесінің стандарттары;

  6. Аккредитациялау жүйесінің стандарттары.


Өндірісті техникалық дайындау стандарттарының жүйесі.

Машина жасау, құрал-сайман бұйымдары өндірісін техникалық дайындаудың негізі-конструкторлық және технология- лық дайындық болып табылады. Осы кезден бастап өнім сапасы қалыптасады. Сондай-ақ, осы кезеңде тапсырыс беруші мен әзірлеуші, дайындаушы (өндіруші) мен тұтынушының мүдделері оңтайлы ұштасуы тиіс.

Бұл кезеңнің негізгі мақсаты жаңа техниканы әзірлеу және меңгеру үрдістерін қысқартумен қатар олардың еңбек сиым- дылығын азайта отырып жоғарғы техникалық деңгейдегі бұйым жасау болып табылады.

Жоғарғы тиімділік өнімдерін жасауға ең әуелі мемлекетаралық стандарттар бағытталған.

Бұлар: Өнімді өндіруге әзірлеп өндіріске жіберу жүйесі; Біріккен конструкторлық құжат жүйесі (БКҚЖ); Біріккен технологиялық құжат жүйесі (БТҚЖ); Автоматтандырылған жоба- лау жүйесі (АЖЖ).

Бұл жерде техникалық құжаттарды стандарттаудың орны үлкен. Басқа мекеме, ұйымдарға табыстаған кезде құжатты қайта рәсімдеу шығынының болмауы, мәтіндік құжаттар мен графикалық бейнелеуді оңайлату, осыған байланысты құжаттарды дайындау және қолдану шығындарының азаюы, технологиялық процестерді жобалау, әзірлеу кезіндегі сәйкестіктің кеңеюі тағы басқалар стандарттау жұмысының тиімділігін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ құжаттарды әзірлеу кезінде қолданылытын есептеуіш техникалық құралдарының талаптарын ескері; техникалық құжатта қамтылғын жұмыстардың сапасының жоғарылығы стандарттаудың экономика- лық тиімділігін арттырады.

Өндірісті техникалық дайындау жүйесін дамытудың маңызды бағыты - автоматтандырылған жобалау жүйесі (АЖЖ) болып табылады. Бұл жүйе жаңа моделдерді жасаудың уақытын жедел түрде қысқартады.

Өнімді жобалау кезінде және өндірудің алғашқы кезеңінде өнім сапасын қалыптастыруда өнімді өндіруге әзірлеу, өндіріске жіберу жүйесінің (ӨӘӨЖЖ) маңызы (рөлі) жоғары. Өнім сапсын қамтамасыз етудегі жобалаудың ролін сапа жөніндегі Еуропа ұйымының мәліметтерінен көруге болады: Тартыну себептерін анықтауда «70-20-10» ережесі қолданылады. Бұл ереже бойынша тартынудың 70%-ы жобалаудың кемшілігінен, 20%-ы сапасыз дайындаудан (жасаудан), 10%-ы пайдалану ережесін дайындаудан болады. ӨӘӨЖЖ стандарттарында техникалық дайындықтың екі сатысындағы жұмыс тәртібі келтірілген:

1 Өнімді өндіруге әзірлеу кезіндегі, яғни өндірістік мекеме үшін қажетті үлгілерді жасау және техникалық құжаттарды әзірлеу кезіндегі;

  1. Өнімді өндіріске жіберу кезіндегі, яғни өндірістік барлық ұйымдастыру іс- шараларын жүргізу кезіндегі жұмыс тәртібі.

Жүйенің құрамында азық-түлік емес, шаруашылық және мәдени-тұрмыстық бағыттағы тауарларға арналған стандарттар ГОСТ 15.009 бар. Бұл стандарттардың міндетті талаптарына сәйкес өнімнің сынықтық үлгілеріне тұтынушылық қасиеті тұрғысынан баға беріп, қабылдау сынағы жүргізіліп ең әуелі қауіпсіздігі тексеріледі. Тауарды әзірлеуші сапаға қойылатын талаптарды анық- тайтын стандарт, техникалық шарт, техникалық түсініктеме (ТТ) сияқты құжаттарды әзірлеуі тиіс. Стандарттқа қосымша ретінде үлгі-эталондарға қойылатын талаптар беріледі. Үлгі-эталон жаппай (үздіксіз) өндірілетін өнімді, ең әуелі оның көркемдік-эстетикалық көрсеткіштерін салыстыруға арналады.
Өнім сапасын қамтамасыз ету стандарты

Бұл топқа пайдалану құжаттарының стандарттары- пайдалану ережелері, паспорт, этикеткалар кіреді. Қарапайым тұтынушыға олар тауардың ілеспе құжаттары ретінде белгілі. Мұндағы негізін қалаушы стандарт ГОСТ 2.601 «КҚБЖ. Пайдалану құжаттары». Бұл стандартта күрделі техника бұйымдарының пайдалану құжаттарының мазмұны мен құрылымына қойылатын талаптар анықталған. ұл стандарт әсіресе өнімді жасаушыларды пайдалану құжатына «Қауіпсіздік техникасы жөніндегі нұсқаулар» деген бөлім енгізуді міндеттейді.

Бұл бөлімде пайдалану ережесін орындау кезінде тұтынушыларды сақтандыру мақсатында «Тиым салынады!», «Есіңізде болсын!» деген сияқты ескертулер жазылуы тиіс.

Пайдалану құжаты қаншалықты анық жазылса тұтынушы тауар сапасын басқаруға соншалықты белсенді қатысады. Өйткені тұрмыстық техниканың мерзімінен бұрын істемей қалу себептерінің 20%-ы пайдалану ережесінің бұзылуына байланысты екені анықталған.

Бұл стандарт өндірістік мақсаттағы өнімге де, халықтық тұтыну тауарларына да арналған.
Сапа жүйесінің стандарттары.Сапа жүйесіне қойылатын талаптар ең алғаш 1987 жылы ИСО 9000-9004 стандарттар тобында белгіленген. 1994 жылы өзгертулер енгізгенннен кейін стандарттардың екінші нұсқасы пайда болды. 2000 жылы үшінші нұсқа бекітілді. Бұлар:

ИСО 9000:2000 «Сапа менеджментінің жүйелері». Негізгі ережелер және сөздік;

ИСО 9000:2000 «Сапа менеджментінің жүйелері». Талаптар.

ИСО 9004:2000 «Сапа менеджментінің жүйелері». Іс қимылды жақсату жөніндегі нұсқаулар.

ИСО 9001 мен 9004 негізін қалаушы стандарттар болып табылады. Үшінші нұсқасында бұл екі стандарттар құрылымы мен мазмұны жағынан өзара толықтай үйлестірілген. Бірақта бұл стандарттардың арналуы әрқилы. ИСО 9001 сапа менеджментінің жүйесіне қойылатын талаптарды белгілейді және сертификаттау мақсатында пайдаланылады. МСО 9004 мекеменің іс қимылын түгелдей жақсарту үшін сапа менеджментінің жүйесіне әдістемелік көмек көрсетеді.

ИСО 9001, 9004 стандарттары басқа жүйелердің стандарт- тарымен (әсіресе қоршаған ортаны қорғау жүйесінің ИСО 14001, 14004 стандарттары) сиысымды түрде жоспарланған.

ИСО 9001-де жазылған талаптар шығаратын өнім немесе көрсететін қызмет түріне қарамай барлық мекемелер үшін ортақ. Егер қандай бір мекеменің өз ерекешелігіне байланысты ИСО 9001 – дің қандай бір талабын қолдану мүмкін емес болса онда ол талапты қалдыруға (алып тастауға) болады. Бірақ бұл жағдай мекеменің тұтынушы талабына сай өнім шығару мүмкіндігіне кері әсер етпеуі тиіс.
Басқару және ақпараттық стандарттар жүйесі. Басқару мен ақпарат бір-бірімен тығыз байланысты. Дер кезінде толық ақпарат – дұрыс шешім қабылдаудың негізігі шарты болып табылады. Бұл бағыттағы стандарттардың негізгі мақсаты-басқару және ақпараттық технология құжаттарын сәйкестендіру.
Басқару құжаттары жөніндегі стандарттар. Үкіметтік жоғарғы мекемелерден бастап кішігірім сауда ұйымдарына дейінгі ке-келген басшылық апараттарына басқарма шешімін бекіту қажет- тілігі туындайды. Басқару іс қызметін жүргізу барысында басқару құжаттарының жиынтығы құрылады.

Халық шаруашылығы мен қоғамдық өмірдің өркендеуіне байланысты ақпарат көлемінің ұлғаюы басқару құжаттарының молая түсуіне ықпал етуде. Сонымен қатар құжаттарды құрас- тырып, өндеуге жұмсалатын шығында өсе түсуде. Батыстық фирма- лардың мәліметтеріне қарағанда іс-қағаздарын жасаудағы ұқыпсыз- дықтан, компаниялар апта сайын миллиондаған доллардың зиянын шегеді екен.

Басқару құжаттарының шығынын азайту жолдарының бірі ақпарат артықшылығын қысқарту арқылы оларды сәйкестендіру стандарттау, құжатты құрудың ортақ үлгісін жасау, біріккен терменологияны қолдану, мәтінжі типтендіру болып табылады. Осы бағытта 1970-1980 жылдары жүргізілген жұмыстар құжаттаудың сәйкестендірілген жүйесін (ҚСЖ) жасаумен аяқталады.

Басқару құжаттарына ұйымдастыру-жарлықтық, сырқы сауда, есепті статистикалық, бухгалтерлік қаржылық, есептік-ақшалық және басқа құжат түрлері жатады.

Мысалы үшін ұйымдастыру-жарлықтық және сыртқы сауда құжаттарын алып қарайық:
Сыртқы сауда құжаттары отандық және халықаралық стандарттар оъектісі болып табылады. Қазақстан Республикасы дүниежүзілік сауда ұйымына кіріп, халықаралық сауданы қарқындандыру үшін сырқы сауда құжаттарының отандық стандарттарын ИСО стандарттарымен үйлестірудің маңызы өте зор.

Сыртқы сауда қызметінің тиімділігін арттыруда басқару, сауда және көлік саласындағы мәліметтерді алмасудың халықаралық электрондық жүйесінің құжаттарын сәйкестендіру (EDIUFACT – ағылшынша Electronic Data Interchange For Administration Commerce and Transport) үлкен міндет атқарады.

Бұл жүйені енгізу қажеттілігі халықаралық сауда келісімін ресімдеу, өндіруші (сатушы) мен сатып алушы арасында тауар тасымалдау кезінде пайдалынатын көптеген мәліметтерді алмасу, қабылдау, өңдеу, тіркеу жұмыстарының аса ауқымдылығынан туындап отыр. Сыртқы сауда келісімін ресімдеуге жұмсалатын шығын көлемі тауар айналымының 15%-ға дейінгі бөлігін иеленеді. Сонымен қатар сыртқы сауда ақпараттар ағыны құрылымының күрделілігі мен бұл прцеске қатысатын тым көптігі мәләмет берудің шапшандығын бәсеңдетіп, мәліметтің нақтылық дәрежесін төмендетеді.

Экономикалық тұрғыда дамыған көптеген елдердің сауда қызметін недәуір оңтайландыра білуі ақпарат алмасудың қағассыз технологиясын пайдалану нәтижесінде жүзеге асырылуда. Мәселен мәліметтерді электрондық өндеу және алмасу іс қимылдары есептеу техникасы мен байланыс құралдарын кеңінен енгізу арқылы мүмкін болып отыр.

EDIFACT стандарттары байланыс құралдары мен электронды есептеуіш машинасының тұрпаты, қолданбалы жүйенің (сауда, көлік, басқару т.б.) ерекшелігіне қарамай мәлімет алмасуда әмбебап тіл қызметін атқарады. ИСО 9735-тің негізінде ГОСТ 6.20.1-ді тікелей қолдану әдісі әзірленген. Бұл стандарт алмасуға арналған мәліметтерді дайындау және жалғастыру (беру) ережелерін анықтайды. Тағы бір маңызды стандарт ГОСТ 6.20.2 болып табылады. Бұл стандарт ИСО 7372-ге сәйкес келеді және де «Біріккен Ұлттар Ұйымының сыртқы сауда мәліметтерінің элементтер анықтамасы» қолдану үшін енгізіледі.

Халақаралық ақпараттық технология жөніндегі стандарттар. Ақпараттық технология дегеніміз қоғамды қажетті барлық ақпаратпен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін әдіс, құралдардың жиынтығы.

ЮНЕСКО- ның мәліметі бойынша ірі дамыған елдердің халқының тең жарымынан астамы ақпаратты өндіру, тарату процестеріне тура қатынасады екен. Кейбір елдерде ұлттық өнімнің жартысына дейінгі бөлігі ақпараттық іс-қызметпен байланысты көрінеді. Сондықтан ақпаратотық технология кеңістігі – халықаралық және ұлттық стандарттау жүйесін дамытудың болашақ бағыттарының бірі болып отыр.

Осы заманғы ақпараттық технология бұл бір жағынан есептеу техника құралдарымен ақпараттық және комуникациялық жүйе, екінші жағынан ақпаратты өндеу, жалғастыру, сақтау және пайдалану әдістерінің жиынтығы.

Қазіргі кезде ақпараттық технология жөніндегі стандарттар жеке стандарттар кешені ретінде қалыптасу кезеңі үстінде.

Бағдарламалық қамтамасыз ету жөніндегі 1970-80 жылдары жасалған стандарттар (ЕСП) яғни бағдарламалық тіл стандарттары қазіргі кезде моральдық жағынан ескіреді.

1991 жылы бекітілген Ақпараттық технологияны кешенді стандарттау програмасы осы заманғы үйлесімді стандарттар кешенін қалыптастыруға бағытталған. Кешенді бағдарлама 18 бағыт бойынша стандарттар әзірлеуді көздейді. Олардың ішінде: 1 Ашық жүйелердің өзара байланысы (әсіресе шектеулі есептеу желісі); 2 Бағдарламалық тіл және жүйе; 3 Техникалық құрал; 4 Мәліметтер элементі және ақпаратты кодтау; 5 Ақпаратты тасымалдау; 6 Ақпаратты қорғау әдістері мен құралдары; 7 Микропроцессорлық жүйе (персоналды ЭЕМ мен бірге).

Ақпаратты технологияны әрқилы салаларда қолдану жөніндегі стандарттар бағдарламада маңызды орын алады. Мысалы мекеме жұмысында, өнеркәсіпте, банк және баспа ісінде, ғылыми-техникалық ақпарат саласында, көлікте, саудада және басқаруда (EDIFACT жүйесін қамти отырып).

Ақпараттық технология стандарттарына ақпараттық библиографиялық құжаттар жүйесі (АБҚЖ) жатады. Оның мақсаты- ғылыми техникалық аөпарат саласындағы ұйымдастыру, басқару іс қимылдарын жетілдіру; тиімді технология, алдыңғы қатардағы норма, талаптарды қолдану нәтижесінде ақпарат қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттыру; әртүрлі деңгейдегі ақпараттық ұйымдардың өзара қарым-қатнасына оңтайлы жағдай жасау болып табылады. АБҚЖ үш қосымша (төменгі) жүйені қамтиды: ғылыми- техникалық ақпарат; кітапхана ісі және библиография; баспа – редакция жұмысы.

АБҚЖ бірқатар стандарттары жоғары оқу орындарында пайдаланылады. Ақпарат беру және құжаттар жөніндегі стандарттарда реферат, аннотациялар (ГОСТ 7.9), өндірістік каталоктарда (ГОСТ 7.22), ақпараттық басылымдарда (ГОСТ 7.23), және ғылыми-зерттеу жұмыстарының қорытынды есептерін (ГОСТ 7.32), ресімдеу талаптары, олардың мазмұнымен құрылымына қойылатын талаптар берілген. Соңғы стандарт студенттердің жазба жұмыстарын (бақылау жұмысы, реферат, курс, диплом жұмыстарын) орындау барысында пайдаланылады. Мысалы жазба жұмыстарды ресімдеу, әсіресе пайдаланылған әдебиеттер тізімін жасау, беттерді нөмірлеу, кестелерді орналастыру, көркемдеу сияқты жұмыстарды атқаруда негіз болдырады.

Әлеуметтік стандарттар жүйесі.Әлеуметтік стандарттар жүйесі қауіпсіздік ережелерін қамтиды және үш топқа бөлінеді:

  1. Төтенше жағдайлар кезіндегі қауіпсіздік

  2. «Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесінің» стандарттар кешені (ГОСТ 12)

  3. Табиғат қорғау жөніндегі стандарттар ткешені (ГОСТ 17).

«Төтенше жағдайлар кезіндегі қауіпсіздік» стандарттар кешені 1992-1995 жылдары қалыптаса бастады. XX-шы ғасырдың соңғы он жылдықтарында болған табиғат және техногендік ақпараттың салдарын жою тәжірибесі көрсеткендей тұрғындар мен басқару ұйымдарының төтенше жағдайға дайывндығының төмендігі, тиісті нормативтік құжаттың нашарлығы (шикілігі) немесе жоқтығы жағдайды ауырлата түседі. Тек қана Чернобыль апатының салдарын жою үшін жыл сайын Белоруссия бюджетінің 20%-дайы, Украина бюджетнің 12%-ы, Ресей бюджетінің 1%-ға жуығы жұмсалады. Мұндай жағдай басқа елдерде де байқалады. Мысалы АҚШ-та төтенше жағдайлар салдарынан жалпы ұлттық өнімнің 5%-7%-ы зиянға ұшырайды. Осындай себептерге байланысты тьөтенше жағдай кезінде тұрғындар мен өндірістік және әлеуметтік нысандардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі Мемлекеттік стандарттар кешенін құру қажеттілігі туындады.

«Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесінің» стандарттар кешенінің нысанына «адам-машина-орта (өндірістік және тұрмыстық орта)» жүйесі жатады. Бұл жүйе өндіріс пен тұрмыста адамдардың денсаулығын қорғау мақсатымен апаттық, оқыс жағдайдың алдын-алу жөніндегі әлеуметтік қызметтерді атқарады.

Бұл стандарт кешені 350-ден астам ГОСТ–ды қамтиды. Яғни салааралық стандарттар жүйесінің ішінде ең үлкен фондты құрайды.

Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесінде негізін қалаушы стандарт ГОСТ 12.0.001.

Бұл, стандарт жүйесінің мақсаты мен құрылымы және мазмұнын анықтай отырып, өндіріс құралдарына, өндірістік процестерге, жұмысшыларды қорғау құралдарына, құрылыс ғимараттарға қойылатын талаптарды белгілейді. Сондай-ақ қауіпті де зиянды өндіріс әсерлерінің нормалары көрсетілген.

Еңбек қауіпсіздігінің стандарттары өндіріс нысандарын міндетті сертификаттауда үлкен роль атқаруда. Сонымен қатар көптеген өнім түрлерін міндетті сертификаттауда негізгі нормативтік база міндетін атқарады. Сауда және қоғамдық тамақтану саласындағы қауіпсіздік ең алды мен сол кәсіпорындағы қызмет аясының қауіпсіздігімен анықталады. Сондықтан да мысалы бөлшек сауда қызметін міндетті сертификаттау кезінде бұл жүйенің 40-астам мемлекеттік стандарттарын (ГОСТ) ескеруге тура келеді.

Табиғатты қорғау және табиғат қорларын пайдалануды жақсарту жөніндегі стандарттар кешені 80-нен астам Мемлекеттік стандартты (ГОСТ) қамтьиды. Бұл стандарттар кешені өндірістің барлық салаларын қмтиды және табиғаттың бір қорын пайдаланудан болып басқасына нұқсан келетін жағдайды болдырмауға, сонымен қатар халық шаруашылығының барлық салаларындағы кәсіпорындардың іс қызметінің жағымсыз салдарынан алдын алуға бағытталған.

Табиғатты қорғауды стандарттау жұмысын кешенді түрде жүргізудің негізгі ережелері ГОСТ 17.0.0.01. «Табиғат қорғау және табиғи қорларды пайдалануды жақсарту саласының стандарттау жүйесі. Негізгі ережелер»-де баяндалған. Негізін қалаушы осы стандарт бойынша бұл жүйенің төмендегі кешенді стандарттарын қолдану қарастырылға: «Табиғат қорғау. Топырақ»; «Табиғат қорғау. Жер»; «Табиғат қорғау. Өсімдік әлемі»; «Табиғат қорғау. Жануарлар әлемі»; «Табиғат қорғау. Жер қойнауы», сондай-ақ ұйымдастыру-әдістемелік стандарттар кешені. Әрбір кешендегі стандарттар терминдер мен анықтамаларды белгілейді, кешендік нысандарды жіктейді.

Атмосфера әсіресе автокөлік және барлық техникалық құралдар ластауда. Олардың зияндылығын азайту үшін Ресейде мемлекеттік стандарттар ретінде БҰҰБЭК №24, 49, 83 ережелері енгізілген. Бұл ережелер ластаушы заттардың қалдықтарына қойылатын талаптарды белгілейді. Бұл іс-шаралар жүк машиналары мен автобустардың дизель қозғауыштарынан шығатын қалдықты (түтінді) 2-2,8 есе, жеңіл машина қозғауышынан шығатын зиянды заттарды (пайдаланылған газды бейтараптандырғыштар және этилденбеген бензинді қолдану жағдайында) шамамен 10 рет азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар экологиялық жағдайды жақсарту үшін отын стандартына қорғасын мен марганец құрамы жөніндегі талаптар недәуір қатайтылады.

Табиғат қорғау іс-қызметін қамтамасыз етуде ҚР СТ ГОСТР ИСО 14001-2000 стандарты қомақты үлес иеленеді.

Мамандардың пікірі бойынша табиғат қорғауды үйлестіру құралы ретінде стандарттаудың тиімділігі қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнаманың даму деңгейімен анықталады. ҚР-нда бұл деңгей біршама төмен деп айтуға болады.

Еуропалық одақ, АҚШ, Канада елдерінің табиғат қорғау заңнамасына едәуір дамыған. Еуропада табиғат қорғау заңнамасына ең дамыған ел Германия. Бұл елдегі қоршаған ортаны қорғау саласының заң актілерінің саны 2000-ға жетеді. Бұлар осы саладағы барлық сұрақтарға байланысты анықтау, бақылау ережелері мен көптеген экологиялық нормаларды қамтиды. Осындай кен көлемде дамыған заңнама негізінде әзірленген экологиялық стандарттар қоршаған ортаның жағдайын бақылау әдістері, әр түрлі заттардың қоршаған ортаға әсерін бағалау, ластануды бағалау және алдын алу құрал жабдықтарының техникалық сипаттамасына арналады.э

Қолданылған әдебиеттер

  • http://topuch.ru/download/astana-2009.doc

написать администратору сайта